متن سلسله مباحث نظام حکمرانی دینی جلسه چهاردهم (جلسه نهم فقه نظام اقتصادی)
جلسه چهاردهم فقه نظام
( جلسه نهم فقه نظام اقتصادی اسلام )
بسم الله الرحمن الرحیم
به یاری خدا و توفیق الهی ، مباحثی را ما به طور خیلی خلاصه و تیتروار در زمینه ی نظام اقتصادی اسلامی و بخش هایی که ضرورت داشت
در جلسات گذشته طرح کردیم. حالا به اینجا رسیدیم که بخش چهارم از اقتصاد اسلامی، بخش مبادلات است
۱. توزیع نخستین ۲. تولید ۳. توزیع ثانوی ۴. مبادله ۵. مصرف
نظریه فقه مبادلات در نظام اسلامی بسیار گسترده است و گسترده ترین بخش در اقتصاد اسلامی محسوب می شود.
در جلسات پیش مطرح کردیم و گفتیم که ما نهادهای مبادلاتی را مورد بحث قرار دادیم که البته اینجا فرصت بحث مفصل نیست و ما تنها
تیتر مطالب را مطرح می کنیم، به بازار و نهادهای مبادلاتی پرداختیم: بازار ، بانک ، پول ، بورس ، بیمه ، که اینها مهم ترین نهادهای مبادلاتی
هستند که ما نمی توانیم به همه ی آنها بپردازیم به نهاد بازار پرداختیم و امروز هم یک سر تیتری در مورد نهاد بانک را مطرح می کنیم.
۳ بحث را ما در نهاد بانک بررسی می کنیم ، خیلی خلاصه و تیتروار و اگر بخواهیم بحث بانک را داشته باشیم احتیاج به ۴ یا ۵ ترم درسی نیاز
داشته باشیم و نظام بانکی اسلامی را تدوین می کنیم و از آنچه را ما اینجا مطرح می کنیم سر تیتر مباحث است و البته نه همه ی مباحث را.
۱- تعریف بانک
اولین بحثی که مطرح می کنیم تعریف بانک است ، که در فقه اسلامی چه تعریفی از بانک داریم و آیا این تعریفی که ما از بانک داریم ، در
نظام سرمایه داری جهانی چه تعریفی از آن ارائه می کنند و چه فرقی بین این دو تعریف وجود دارد.
تعریفی را که در بعضی از منابع اقتصاد جدید مطرح است ارائه می کنیم تا بعد معلوم بشود که چه فرقی بین این تعریف با تعریف بانک در
نظام اقتصادی اسلام است ؟
این تعریف را از آقای دکتر ” الیاس ناصیف ” که استاد قانون تجارت در مرکز عالی لبنان است ( مرکز عالی خدمت کنندگان بانک ) موسسه
ای دارند و ایشان از اساتید این موسسه هستند و کتابشان هم کتاب مهمی است تحت عنوان ” عملیات المصارف ” که مصارف یعنی بانک ها
و یعنی عملیات بانک ها .ایشان تعریفی را ارائه می کنند که البته تعریف شخص خود ایشان نیست، تعریفی است که معمولا در نظام رایج
بانکی دنیا این تعریف مطرح است
او می گوید : در نظام سرمایه داری کنونی و نظام بانکی جهان معاصر ، بانک عبارت است از تاجر پول . بعد توضیح می دهد که یعنی چه ؟
من ترجمه فارسی اش را می خوانم: مفهوم بانک از هدف اساسی ایجاد آن نشئت گرفته است که به طور ویژه تجارت پول است .
( این ترجمه حرف اوست .چون کتاب به زبان عربی نوشته شده است )
بنابر این بانک عبارت است از : تاجر پول که واسطه ای است میان سرمایه داران که می خواهند سرمایه ی خود را از یک سو نگهدارند و از
سوی دیگر به کار گیرند و بازرگانانی که به این پول و سرمایه جهت تامین منابع مالی پروژه های تجاری خود نیاز دارند.
نقش بانک در این میان تامین منابع مالی برای بازرگانان به وسیله ی سرمایه ی سرمایه داران است و بدین وسیله بانک برای خود سودی تامین
می کند . سودی که بانک در این میان به دست می آورد از مابه التفاوت نرخ سود سپرده ی سرمایه گذاران از یک سو و نرخ سود
وامی است که به وام گیرنده می دهد .
“خلق پول”
از سوی دیگر پولی از سرمایه گذار می گیرد و به سودی می دهد و یک پولی را به بازرگانان می دهد و از او هم سودی می گیرد .
منتها سودی که از این می گیرد بیشتر از سودی است که به سرمایه گذار می دهد و از این ما به التفاوت سود بانک برای خودش پولی در می
آورد که از آن به ” خلق پول “ تعبیر می کنند
پولی که بوده و از آن پول جدیدی ایجاد می شود ، از این تجارت پول که اساس کار بانک هاست سایر فعالیت های پیچیده و
متنوع بانکی در دو سطح داخلی و بین المللی ریشه می گیرد.
واقعا این چکیده ی مفهومی است که در اقتصاد جدید و سرمایه داری وجود دارد .امروز ما اقتصادی به نام سوسیالیستی نداریم ، عملا همه اش
اقتصاد سرمایه داری و لیبرالیسم است ، خلاصه این مفهومی است که از بانک ارایه شده است.
ما کاری به نقد این مفهوم نداریم . این مفهوم، مفهوم غلطی است! ما چه تعریفی از بانک داریم ؟ ما در نظام اقتصادی اسلام تعریف دیگری از
بانک داریم:
بانک در نظام اقتصادی اسلام عبارت است از نهادی که وظیفه ی آن صیانت از دارایی های مردم و هدایت آن در جهت بهره
برداری صحیح و ارائه ی خدمات اقتصادی بهتر به عموم مردم است.
آنچه ما تعریف کرده ایم، تعریف مهمی است و این تعریفی است که ما کرده ایم . البته بحث مفصلی داریم در رابطه با وظائف اصلی بانک ها ،
که بر این اساس ما قبول نداریم تولید “خلق پول” را ، یعنی پول زاینده ی پول باشد . پول را از این بگیریم به او بدهیم و از این دادن و
گرفتن از این وسط پولی به دست آوریم ، این غلط است.
ما قبلا هم اشاره کردیم در اقتصاد اسلامی پول نمی تواند زاینده ی پول باشد ! پول به ضمیمه ی ریسک و کار با به کار گیری
پول و خطرپذیری پول می تواند ، پول به سودی دست یابد ، اینطور نیست که پول خودش از خودش بتواند مثل پول های
اعتباری که تولید پول می کنند ، گفتیم که پول های اعتباری محض هم غلط است.
از هیچ پول درست کرده اند یا ازپول به ضمیمه هیچ ، پول جدید ایجاد کنند ، اینطور می شود که پول به ضمیمه ی هیچ تبدیل به یک پول
افزوده می شود ، یک همچینن چیزی نداریم ، این روش بانک های سرمایه داری است. در بانک های سرمایه داری پول به ضمیمه ی هیچ
مساوی با پول افزونتر است . ما چنین چیزی در اسلام نداریم .
انواع بانک در اقتصاد اسلامی
در نظام بانکی اسلامی سه نوع بانک داریم : ( اساس تقسیمات بانکی است در نظام اقتصادی اسلام ،چون تیتر وار پیش می رویم ممکنه
بعضی حذف شود ، ما مباحث مهمی را اینجا آورده ایم که اگر بخواهیم مطرح کنیم طول می کشد ، مهم ترین را عرض می کنیم ).
پس اولین نوع بانک ، بانک سرمایه گذاری است که در این بانک سرمایه گذاری وظیفه ی اصلی بانک ها چیست ؟
واسطه ی بین صاحب سرمایه و کسی که سرمایه ای دارد که کار نمی کند یا نمی تواند کار کند یا دلش نمی خواهد کار کند یا کار
هم می کند ولی سرمایه اضافی دارد که می خواهد با آن هم کار شود ، یک سرمایه است که در اینجا متمرکز شده است و کسی
دیگر هست که می خواهد کار کند و سرمایه ای ندارد ،
این واسطه ی بین سرمایه و نیروی کار است که مهم ترین وظیفه ی بانک در نظام اسلامی است
بانک صحیح بانکی است که این نقش را به عهده گرفته ، نقش واسطه گری بین سرمایه و نیروی کار
بانک سرمایه گذاری
انواع بانک سرمایه گذاری را نام برده ایم که تقریبا ۷ نوع بانک سرمایه گذاری تعریف شده است
۱- بانک بازرگانی : کسی که می خواهد خرید و فروش کند و تجارت کند چه داخلی و چه خارجی و واردات و صادرات کالا از شهری به
شهری جابجا کند و تجارت کندو سرمایه ندارد ، اینجا بانک واسطه می شود بین کسی که سرمایه دارد و کسی که می خواهد بازرگانی کند ،
در اصل وکیل هر دو می شود و می تواند در ازای وکالتش حق الوکاله بگیرد و پول بگیرد . مقدمات کار را فراهم می کند که این سرمایه گذار
پولش را به کار بگیرد و آن کسی که می خواهد سرمایه را به کار بگیرد و تجارت کند ، طی یک عقد اسلامی و معامله ی اسلامی، بانک پول
را در اختیار او بگذارد که یا مضاربه است یا جعاله یا غیر اینها ،که در ضمن عقود که می تواند این کار را انجام بدهد و این عقود را در بانک
اسلامی به تفصیل تبیین کرده ایم که وارد این جزئیات نمی شویم آن وقت بانک می تواند برای چند نوع خدمتی که به طرفین می دهد سود
داشته باشد و پول بگیرد.
منابع درآمدی بانک بازرگانی
۱– حق الوکاله : وکالت از دو طرف که حق الوکاله بگیرد ( همان طور که در بازار افرادی واسطه گری می کنند و مشتری پیدا می کنند ، این پول مشروع است )
. ۲- حق المشاوره : بانک می تواند مشورت بدهد و حق المشاوره بگیرد ، کارشناسانی که دارند به دو طرف سرمایه گذار و بازرگان مشورت بدهند که اگر بخواهند کالایی بخرند یا بفروشند یا سرمایه گذاری کنند کدام شخص یا کالا یا شهر و کشور جهت معامله بهتر است . در قبال این مشاوره می تواند پول بگیرد و سود ببرد ، این خدمت اقتصادی مشروع است.
. ۳- انتقال : بانک می تواند پول را جابه جا کند از شهری به شهری و از کشوری به کشوری دیگر و در ازای آن پول بگیرد و این هم خدمت اقتصادی است و مشروع است. اینها سود خدمتی است که ارائه می کند و سود پول نیست
بانک سرمایه گذاری در چند حوزه می تواند تاسیس شود:
- بانک بازرگانی ۲. بانک کشاورزی ۳و ۴. بانک صنعت و معدن ۵. بانک تحقیقات و پژوهش ۶. بانک آموزش و تعلیم
- بانک گردشگری و جهانگردی
بانکی ویژه تحقیقات و پژوهش باشد که اگر موسسه ای می خواست تحقیقاتی داشته باشد مثلا دانشگاه ها یک بخش تحقیقات دارند و در
عرصه ای می خواهند پژوهشی انجام دهند ، کسی می خواهد در این پژوهش سرمایه گذاری کند ، این یک نوع سرمایه گذاری است که نتیجه
پژوهش را به جایی می فروشد . پس لازم نیست دانشگاه خودش بخش پژوهش داشته باشد بلکه موسساتی می توانند کار پژوهش انجام دهند
پژوهش در زمینه ی خاک ، آب ، معدن و غیره.
یک موسسه ای پژوهش را انجام می دهد که مثلا معدن طلا در کجای کشور است ، معدن های مختلف مس ، آهن و غیره در کجاست ؟ یک موسسه ای سرمایه گذاری می کند و تحقیقات را انجام می دهد و آن را می فروشد . بانک می تواند واسطه شود بین سرمایه گذار و این موسسات تحقیقاتی که کار پژوهش انجام می دهند و از این واسطه گری می تواند سود دریافت کند ، البته این بانکی که ما معرفی می کنیم
از سودهای باد آورده در آنها خبری نیست. سود مشروع و خوبی هم هست .کسی اشکال نکند که برای کسی صرف ندارد !
هر کسی که فکر می کند صرف ندارد ؛ نیاید . آن کسی که فکر می کند صرف دارد بیاید و کار کند . اگر بازار سالمی داشته باشیم و کسانی
بخواهند در این بازار سالم کار کنند ، قانع خواهند شد به سود معقول و سود مناسب و عادلانه و این سود خیلی هم پربرکت خواهد بود .
ما نظامی را راه انداخته ایم البته نه ما بلکه سیستم سرمایه داری غربی این روش را گذاشته اند که با کلاهبرداری و فریب ، هم جیب مردم را
خالی می کنند ؛ و هم به جای اینکه پولشان را پس بدهند ، هوا به آنها می دهند.
بانک تعلیم و آموزش : که این بانک از طریق آموزش و تعلیم می تواند پول دربیاورد و سود کند . این همه جوان دوست دارند درس بخوانند
و استادهای ماهری بشوند ! چه درس منظم دانشگاهی یا درس های تقویتی
یک بانکی تخصیص پیدا بکند یا نه یک بانک است که همه ی این کارها را خودش به تنهایی انجام می دهد و بین نیروی کار که استاد
متخصص است و سرمایه دار و کسی که نیاز دارد این آموزش را ببیند واسطه می شود و یکی سرمایه گذاری می کند و این هم ارائه خدمت
می دهد و از این طریق بانک واسطه ی این دو می شود . این تعریفی که ما در مورد بانک ها ارائه می دهیم.
نظام بانک ها را متحول می کند، ما دعوت میکنیم که بیایند و ببینند و بخوانند ،همین طوری با سر و صدا و سوت و کف نباید با یک مقوله ی
علمی برخورد کنند . اینها مباحث علمی است و کاملا اجرایی است ، آنچه را که می گوییم و کاملا درد اقتصادی جامعه را در این سبک از
بانک حل خواهد کرد
بانک گردشگری و جهانگردی که می تواند تشکیل بشود و خدمات بانکی گردشگری را ارائه کند ، که دامنه ی بسیار گسترده ای دارد . این
نوع بانک ، البته همه اش طبق موازین شرعی است که عرض کردم و جزئیات کار را نمی خواهیم توضیح دهیم .
این نوع اول از بانک است که ۷ رشته در بانک سرمایه گذاری می تواند داشته باشد
۲- بانک قرض بدون ربا :
بانک قرض بدون ربا بانک خیلی مهمی است . این بانک است که کمر سوءاستفاده های سرمایه ای در بازار را می شکند و گردش صحیح سرمایه در بازار می شود ، این بانک باید بتواند قرض بدون ربا بدهد ، قرض های کلان نه فقط ۱۰ میلیون و ۲۰ میلیون خیر ! قبلا هم پیشنهاد کردم ، در این بانک خودِ دولت سرمایه گذاری کلان می کند ، این نهادهای مالی ما که نهادهای خدماتی ماست مثل بنیاد مستضعفان و ۱۵ خرداد و کمیته امداد و فرمان ۱۰۰ امام و آستان قدس و غیره ، که حدود ده موسسه مالی خدماتی که در مملکت داریم که همه به شکل دولتی اداره می شوند ، اینها در این بانک سرمایه گذاری کنند ، مثلا شما ۱۰ هزار میلیارد و همین طور تا یک سرمایه کلانی جمع بشود که کارش فقط قرض دادن است حتی کارمزد هم نمی گیرد ، چون باب کارمزد را باز کنید تبدیل به ربا خواهد شد .
کارمندان این بانک که با نهایت صرفه جویی کار می کند ، نه همین طوری کارمند بگیرد، خیلی از بانک ها به جای اینکه ساختمان های عریض و طویل داشته باشند ، می توانند در مساجد تشکیل بشوند یا در حسینیه ها شکل بگیرند ، چه لزومی دارد ساختمان های عظیم را استفاده کنند و هزینه ایجاد کنند. بانک عمده ی انتقالاتش از طریق الکترونیک انجام می شود ، نیازی به صندوق ندارد و نباید هم داشته باشند ، چون نقل و انتقال الکترونیک داخل کشور را که خودمان داریم دیگر نیاز به گاوصندوق نداریم. یک حسینیه می شود یک بانک ، این حسینیه هایی که در دوران ۱۲ ماه سال هیچ کاره معطل اند ، در مساجد یک بخش هایی را برای این خدمات در نظر بگیرند . باید خلاصه یک سیاست گذاری بشود که در هزینه ها صرفه جویی به عمل بیاید . کارمند هم چقدر مگر نیاز است هر بانکی ۴ کارمند داشته باشد کافی است . این کارمندان را یا دولت یا همین نهادهای خدماتی هزینه هایشان را می پردازند . کمیته امداد یا بنیاد مستضعفان یا بقیه نهاد مگر نمی خواهند به مردم خدمت کنند طلا ۴۰۰ تا ۵۰۰ نفر هم این نهادها هر کدامشان هزینه حقوق شان و خدمت شان را بر عهده بگیرند .اینها همه اش عملی است ، نگویید که اینها ایده آل است . فقط عزم می خواهد ، این سرمایه ی کلان وقتی جمع شد نه ۱۰ م. یا ۲۰ م. بلکه بیشتر و کلان که طبق معیارهایی ، به تاجر که خوش سابقه است دو میلیارد پول نیاز دارد ۳ ماهه یا ۶ ماهه می خواهد قرض الحسنه به او می دهید . طرف می خواهد کارخانه راه اندازی کند و پول نیاز دارد قرض الحسنه به او بدهید. قرض الحسنه که راه افتاد مردم تشویق می شوند و کار می کنند . میلیون ها بدون مبالغه عرض می کنم و حداقل صدها هزار کارگاه خانگی که که هر کارگاهی با ۱۰۰ م.و ۲۰۰ م. و یا حتی کمتر از این می تواند راه بیفتد . همین صنایع دستی ما ، در این روستاها و شهرها ببینید که تعطیل شده اند ، چرا ؟ ! چون مثلا ۵۰ م. نیاز داشته اند و بانک ها جانشان را می گیرند تا این وام را بدهند و بعد باید این را ۵۰۰ م. پس بدهد ! یک چیز عجیب و غریبی راه انداخته اند برای تعطیل کار اقتصادی!
من توصیه می کنم به دوستانی که ان شاءالله در دوره ی آینده مسئولیت دولت را به عهده می گیرند، این کار را راه اندازی کنند ، بعد ببینید چه اتفاقی می افتد، چطور مردم کار می کنند و دیگر خبری از عدم اشتغال نخواهد بود .بندهوقول می دهم ، صندوق قرض الحسنه ای که بخواهد از بانک قرض بدون ربا ، شعبه ی این بانک بشود و از این بانک سرمایه ای در اختیارش قرار داده شود که بتواند قرض بدهد باید طبق قوانین این بانک عمل کند .
البته من نمی گویم اجبارا همه ی صندوق های قرض الحسنه را شعبه ی این بانک کنیم ، ولی خودبخود خواهند شد .
چون شما می خواهید پول بدهید به این بانک بعنوان قرض الحسنه و می خواهید سرمایه گذاری کنید و این بانکی که تلاش بکند یک میلیارد
هم نمی تواند جمع کند ، شما ۱۰ تا ۱۰۰ میلیارد در اختیارش بگذارید تا قرض بدهند و چرا نیاید ؟
وقتی چنین کمکی می گیرد وقتی چنین شد در طی یکی ، دو ماه صدها شعبه پیدا می کند حتی در شهرستانها و شهرهای کوچک و آماده ی کار هستند و تجربه ی کار هم دارند و آشنا هم هستند و مردم هم به آنها اعتماد دارند ، ولی باید طبق قانون بانک قرض الحسنه بدون ربا عمل کنند از این به بعد حتی کارمزد هم نگیرند و این عملی است . این بانک نوع دوم که بانک قرض بدون ربا است ، البته این ۳ نوع بانک می توانند در هم ادغام شوند و ۳ بخش داشته باشند، البته ما ترجیح می دهیم مستقل تشکیل شوند
۳- بانک نیکوکاری
این بانک خدمات مجانی مالی به مردم می دهد . یعنی به نیازمندان کمک می کنند ، ما پولی که نهادهای مختلف خیریه می ریزیم ( این کمیته امداد برای ابتدای انقلاب بود که که تازه انقلاب شده بود و نیاز داشتیم که جایی باشد تا امور مردم را نیازمند رسیدگی کند ، بعد از ۴۰ سال نیازی به کمیته امداد نداریم . کمیته امداد به بانک نیکوکاری تبدیل شود ، نه اینکه جمع شود بلکه خدمات مجانی خود را در قالب یک بانک نیکوکاری متمرکز کند و مردم و کسانی که می خواهند کار خیری انجام دهند متمرکز انجام شود، شما چند موسسه خیریه دارید ؟! فقط در شهر اصفهان ۷۰۰ موسسه خیریه دارند . استاندار اصفهان می گفت اول که به اینجا آمدم دیدم آن قدر اینجا مشکل هست ، داشتم مایوس می شدم و می خواستم استعفا بدهم ولی بعد یک جلسه ای با این موسسات قرض الحسنه در اصفهان است و آن قدر خدمات گسترده دارندکه اصلا صرفنظر کردم از استعفا ! با همین موسسات بسیاری از مشکلات شهر را حل کردیم .
در تهران چقدر خیریه داریم ؟ در مشهد ؟ در شهرهای دیگر ؟ چرا این موسسات خیریه رها باشند ؟ آیا اینها سرمایه دارند ؟ آیا اینها نمی توانند شبکه ی بانک نیکوکاری سراسری یک بانک مرکزی داشته باشد ، البته لازم نیست این خیریه ها منحل شوند بلکه شعبه ای از بانک نیکوکاری می شوند . این بانک نیکوکاری برایشان سیاست گذاری و توجیه و هماهنگ می کند .
در همین جریان کرونا من گزارش داشتم که سبد غذایی و کالاهای اساسی هدیه بردیم به بعضی از خانه های نیازمندان ، یکی از آنها گفت بس است دیگر نمی خواهیم ، ۴۰ کیسه برنج الان در خانه ی ماست ، بس که از جاهای مختلف خواسته اند به ما کمک کنند و با اصرار هم می گویند که باید بپذیری . این طور می شود وقتی ما موسسات
خیریه ای داریم که پراکنده اند و هر کسی برای خودش کار می کند نتیجه اش این می شود که به یکی چند برابر می رسد و به دیگری یا کم یا اصلا نمی رسد ! چرا این طور می شود؟ این روحیه ی گسترده نیکوکاری در بین مردم ایران وجود دارد که در دنیا بی نظیر است واقعا ! چرا از آنها برای حل مشکلات مردم استفاده نکنیم و سازماندهی نکنیم و جهت دهی درست نکنیم و سیاست گذاری صحیح برایش انجامم ندهیم . چرا از سیاست گذاری های دولت حذف می کنیم و از سیاست گذاری های مدیریتی کلان دولتی ! تمام این موسسات خیریه تبدیل به شعبه های این بانک نیکوکاری بشوند ، البته با سیاست گذاری دولت و توافق موسسات خیریه .
این بانک نمی خواهد چیزی از موسسات خیریه بگیرد بلکه می خواهد چیزی به آنها ارائه کند .
می خواهد جهت دهی و هماهنگی ایجاد کند و همکاری بین اینها را فعال کند و سیاست گذاری جامعی داشته باشد با مشورت خودشان .
ببینید چه اتفاق مهم و بزرگی خواهد افتاد ، شما به جایی خواهد رسید که آن قدر در این بانک نیکوکاری سرمایه جمع بشود ، برای شما که نه تنها ایران بلکه یمن ، سوریه ، افغانستان، آفریقا ، سومالی و کشورهای نیازمند دنیا را هم تامین کنید و این که عرض می کنیم از روی اطلاع است . من آدمی نیستم که در حجره نشسته باشم یا در گوشه ی یک مدرسه ای و خبری از دنیا نداشته باشم .
حضور کامل در دنیا داشته ام و حضورم یک حضور فعال بوده است . یعنی رفته ام در دل این مشکلات ، اروپا بوده ام ، با آفریقا آشنا هستم، آسیا بوده ام و کشورهای مختلف رفته ام و از نزدیک دیده ام ، عراق ، سوریه ، لبنان و …
از روی اطلاع عرض می کنم نه فقط یک نظریه پردازی ذهنی باشد .
این نوع سوم بانک است و البته نوع چهارمی داریم که :
۴- بانک مرکزی
وظیفه ی آن چاپ پول و کنترل نقدینگی و سیاست گذاری کلان پولی در کشور بعهده بانک مرکزی است که مسئله خودش را دارد که مهم ترین نکته در بانک مرکزی که ما مطرح می کنیم ،مسئله ی پول است که قطعا پول مملکت باید پول حقیقی بشود که آغاز تبدیل به پول باید با برداشتن ۵ صفر صورت بگیرد که صد هزار تومان بشود هزار تومان و پایه ی پول طلا و نقره باشد .
البته اسمش تومان یا ریال باشد ، هر چه خواستید بگذارید فرقی ندارد ، این پایه ی پولی بشود . وقتی پول حقیقی شد به اندازه ی طلا و نقره ای که در آن به کار رفته قیمت پول خواهد بود . این پولی که بین مردم رد و بدل می شود و ارزش این پول به اندازه ی ارزش نقره یا طلایی است که در آن به کار رفته به اضافه ی هزینه ی چاپ اسکناس. اگر این کار انجام شود مشکل تورم حل خواهد شد
از یک آقایی در فضای مجازی مطرح کردند کجا ما اقتصاد اسلامی داریم ! اگر اطلاع ندارید بروید مطالعه کنید ، اگر اسلام به اقتصاد کار ندارد پس این بیع و حرمت ربا و وجوب خمس و زکات و احکام و ابواب مکاسب چیست ؟ اینها اقتصاد نیست ؟ فرقش فقط این است که شما به اینها نگاه خُرد می کنید و ما نگاه کلان به آن داریم ! از این آیات و روایات نظام کلان احکام اقتصادی مطرح شده ، پس این آیه ۱۸۸ سوره بقره :
” یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجَارَهً عَنْ تَرَاضٍ مِنْکُمْ..”
ای اهل ایمان، مال یکدیگر را به ناحق مخورید مگر آنکه تجارتی باشد که از روی رضا و رغبت کرده (و سودی برید)
چیست ؟ این حکم نماز و دفن میت است ؟ این یک حکم کلان اقتصادی است که کلی زیر ساخت اقتصادی جامعه را تدوین می کند
وقتی آیه ی کریمه ۳۹ سوره روم :
” وَمَا آتَیْتُمْ مِنْ رِبًا لِیَرْبُوَ فِی أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا یَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ ۖ وَمَا آتَیْتُمْ مِنْ زَکَاهٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَٰئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ…”
مالى که به ربا مىدهید تا در اموال مردم افزون شود، نزد خدا هیچ افزون نمىشود؛ و مالى که براى خشنودى خدا از بابت زکات مىپردازید، کسانى که چنین کنند پاداش مضاعف دارند
این آیه اقتصادی نیست؟ اینم همه روایات در حوزه ی اقتصادی در کتاب وسائل الشیعه که حدیث مهم است که چند بخش آن مباحث اقتصادی است: کتاب البیع ، کتاب التجاره ، کتاب المداراه ، کتاب الشرکه ، … اینها همه اقتصاد است .منتها باید شما زحمت بکشید و البته دانش را هم باید داشته باشید و بتوانید استنباط و استخراج کنید . فرق بین حدیث و فقه همین است ، محدث روایت می کند و فقیه از این روایت استنباط می کند که مثلا در حوزه ی اقتصادی و …
کسی اگر اطلاع ندارد بیاید و همین کتابهایی که چاپ کردیم و بقیه اش هم چاپ خواهد شد یک نگاهی بیاندازد ، کتاب فقه مبادلات ، بخش بازار را ببینید ! اینها همه از روایات و آیات استخراج شده است و کسی بخواهد اطلاع پیدا کند می تواند به همین مباحث مراجعه کند . ما در قرآن کریم از این مباحث بسیار داریم .
قرآن کریم آمده است برای رفع مشکل اقتصادی مردم، برای حل مشکل سیاسی مردم، مگر نمی گویید اگر کسی به قرآن عمل کند سعادت دنیا و آخرت نصیبش می شود ! چگونه سعادتمند می شود ؟ آیا نباید حکمش بر اساس حکم خدا باشد ؟ می پرسیم چرا حرام می خورید ؟
از آنچه گفتیم، نتیجه می گیریم که نظام بانکی جامعی در فقه اسلامی داریم، این نظام بانکی جامع نظام سالمی از هر گونه سوءاستفاده های اقتصادی است و درآمد اقتصادی جامعه را خوب و سالم تنظیم می کند و هم پر رشد است . بندهوقول می دهم به کسی که بخواهد این نظام ها را پیاده کند که ظرف یکی دو سال جامعه متحول بشود و دفعتا یک جهش اقتصادی داشته باشیم، در همه ی عرصه ها ، مردم شیرینی نظام اسلامی را می چشند ، شیرینی رشد اقتصادی را در سایه ی نظام اسلامی.
سخن آخر هم در رابطه با بورس است :
ما می گوییم اصلا لازم نیست بورس داشته باشیم ! چون بانک داریم ، همین بانک می تواند کارهای بازار بورس را انجام دهد. اگر بناست سهامی خرید و فروش شود بانک ها می توانند همین کار را بکنند ، ما گفتیم بانک واسطه است بین سرمایه و نیروی کار ؛ یکی از کارهای بانک سرمایه در حوزه بازرگانی می تواند بازار بورس را راه بیندازد و بانک این کار را انجام می دهد. راحت تر و سالم تر است و آن وقت بازار بورس باید سهامش معلوم باشد ، باید سهامش حقیقی باشد نه اینکه در یک کارخانه ای که اصلا هیچ چیزی وجود ندارد بیاید سهام بفروشد ! سهام چه چیزی را می فروشد ؟ سهم باید نماینده ی بخشی از سرمایه ی حقیقی موجود روی زمین باشد. کسی که سرمایه گذاری می کند ، این سرمایهگذاری اش را که کارخانه یا زمین کشاورزی یا یک دستگاه تولیدی یا هر چیز دیگری است ، می خواهد بخشی از سهامش را بفروشد ، مثلا ۴۵٪ را ، این اشکال ندارد .کسانی که سهام می خرند ، سهیم در کارخانه می شوند و حق تصمیم گیری در کارخانه را به اندازه ی سهام شان دارند و شرط می کنند که می تواند سهمش را بفروشد یا بخرد . اگر بورس به این معناست که بازار خرید و فروش سهام حقیقی باشد این اشکالی ندارد ، ولی اگر بورس فقط محل خرید و فروش سهام ” افتراضی ” باشد سهام ” اعتباری ” که هیچ پشتوانهای ندارد ! این همان ” اَکل مال بالباطل ” است و ممنوع و حرام است .
بازار بورسی که ما می گوییم تشکیل شود ، آیا ممکن است ظرف یکی دو روز ۲۵٪ از سهامش سقوط یا صعود کند ؟ ! یعنی چه ؟ در عرض دو روز ! این چگونه بازاری است ! بازار بورس باید بازار حقیقی باشد، ما مانعی نداریم که مستقل از بانک هم باشد ، منتها ما ترجیح می دهیم که کار بورس و کار خرید و فروش سهام را بانک ها انجام بدهند ، که نظم و کنترل بهتری پیدا می کند و همچنین بانک ها فعال تر خواهند شد .
این یعنی چه که بانک ها در بازار بورس سهم بفروشند ؟! بانک چیست که سهامش را بخواهد در بورس بفروشد ؟ مگر بانک شرکت اقتصادی است که سهام داشته باشد و آن را عرضه کند؟ بانک با پول مردم چگونه می خواهد سهام عرضه کند ؟ این روندی که سیاست گذاران اقتصادی کشور پیش گرفته اند باعث اختلا اقتصادی در مملکت خواهد شد . مفسدان اصلی اقتصادی کسانی هستند که این سیاست گذاری ها را کرده اند . اگر ما به دنبال اخلال گران اقتصادی هستیم باید به دنبال چه کسی بگردیم ؟ همان کسانی که برنامه ها را تدوین و اجرا می کنند ، آنها اخلال گر حقیقی هستند ! چند هزار سکه خریده است ! چه کسی به او فروخته ؟ دزدی کرده ؟ طبق همین سیستم غلطی که در جامعه است ، طبق همین سیستم پول را به خارج از کشور فرستاده ، شما سیستم تان غلط بوده است و پولش را هم بر نمی گرداند ! آن کسی که سیاست گذاری می کند ، باید به گونه ای برنامه ریزی کند که فردی پولی را می فرستد برایش صرف نکند پولش را آن طرف نگهدارد و برگرداند ، این اشتباه در سیاست گذاری است ، البته آن کسی که پولش را آنجا گذاشته ، اینکه ما انتظار داریم پولش را برگرداند و بگوئیم به خاطر خدا برگردان ! اگر پولش را را برنگرداند طبق کدام قانون می گویی برگردان ، سیستم باید درست باشد . اقتصاد سیستم می خواهد ! اقتصاد را با قوه ی قضائیه و محاکم و بگیر و ببند و اینها نمی شود اصلاح کرد ، بله کسانی که بخورند و بچاپند و خلاف قانون عمل کنند ، باید البته بگیرند و مجازات کنند ، ولی همه ی اقتصادیون، چند هزار نفر ، همه مفسد باشند ، این طور نیست .همین کسانی که پولشان را برنگرداندند چند نفر هستند ؟ نمی شود گفت این آدم ها فاسد هستند ، بلکه این فساد از آن سیستم نشئت می گیرد ، آن سیاست و برنامه ای که در جامعه گذاشته شده است! اینجا حق ندارد کسی که طبق این سیستم رفته نه اینکه تخلف کرده ، بلکه طبق سیستم عمل کرده ، او مفسد است ؟ به نظر ما آن کسی که این سیستم را طراحی کرده یا نمی فهمیده ! که به این نتیجه منجر می شود ، پس چرا خودت را در این جایگاه قرار داده ای و ادعا کرده ای که می توانی ؛ وقتی نمی فهمیدی اگر این طور ارز و یا وام بدهید ممکن است برنگردد! چرا اینطور عمل کرده اید ؟ با این معادله ای که تو راه انداخته ای ، صرف نمی کند که برگرداند ، مگر اینکه قربه الی الله این کار را بکند !
یک وقتی شما می گفتید ما مردم را نمی خواهیم به زور به بهشت بفرستیم ، خوب شما با قوه قضائیه می خواهید مردم را به بهشت بفرستید ! این که باید حتما پول را برگردانی و او می گوید صرف نمی کند . حرف این است که می گوید ورشکسته نمی شوم ولی سود نمی کنم . پول دادید که الان اگر بخواهم ارزم را برگردانم گشودی که باید نمی کنم و از بین می رود و یا اصلا ضرر می کنم .شما باید سیستم را درست کنید . اگر نمی دانستید که به این نتیجه منجر می شود پس معلوم می شود که شما کارشناس نیستید و نباید در این پُست باشید ، چرا این پُست را بدون اینکه تخصص داشته باشید ، پذیرفتید؟ اگر می دانستید و مع ذالک این سیاست گذاری را کردید که مقصر هستید .آن سیاست غلط شما به این نتیجه منجر شد.
من نمی خواهم از افراد متخلف دفاع کنم ، آنها در این شرایط اقتصادی به کشور باید کمک کنند ، هزینه کنند و همکاری کنند . منتها می خواهم بگویم قبل از اینکه آنها مقصر باشند ، آن سیاست گذاریی که به اینجا منجر شده مقصر است.سیاست را اصلاح کنید.
مصرف
مصرف که بخش پنجم فقه نظام اقتصادی اسلام است ، بحثش طول می کشد ، ولی دو سه اصل در رابطه با مصرف هست
اصول کلی مصرف:
اصل اول – مصرف بهینه : در اقتصاد اسلامی خوب خوردن ، خوب پوشیدن ، از نعمات الهی خوب بهره بردن از مستحبات است و از نکاتی است که اسلام به آن دعوت کرده است . در روایات زیادی داریم اگر کسی می تواند لباس خوب بپوشد ولی لباس نامناسب و بد بپوشد از سخت ترین مکروهات است ، یا بت اند خانه ی خوب داشته باشد ولی خانه ی به هم ریخته و نامناسب داشته باشد.
فردی خدمت امام صادق علیه السلام رسید (یا یکی از ائمه معصومین علیهم السلام ) و حضرت دیده بودند خانه ی کوچک و ناراحتی دارد ، حضرت خودشان پول دادند و فرمودند : به این خانه برسید و خانه مناسبی تهیه کنید . او گفت : من می توانم خانه مناسبی داشته باشم ولی این خانه ی پدری من بوده و دلم نمی آید از آن خارج شوم ! امام صادق علیه السلام فرمودند : اگر پدرت احمق بود تو هم باید احمق باشی پدرت پول داشته و خانه ی بهتری برای خودش درست نکرده ، تو چرا اینگونه عمل می کنی
اصل دوم – پرهیز از اسراف :
ائمه اطهار علیهم السلام چنین برخوردی داشتند ولی اسراف ممنوع ، انتفاع نادرست یا عدم بهره برداری یا بهره برداری نادرست است که در مصرف منع شده است. بهره برداری درست اصولی دارد ، بهره برداری خوب ممنوع نیست، آنچه ممنوع است اسراف و تبذیر است
اصل سوم- تبذیر ممنوع
تبذیر چیست ؟ تبذیر : نعمت خدا بدون استفاده از بین برود این تبذیر است ، مثل جوجه مرغ کشتن ! هزاران جوجه را لِه کردند
شما در کجای اسلام هستید ؟ در کجا چنین اجازه ای به شما داده شده است؟ طرف مصاحبه می کند که همیشه این کار را می کردیم
این مفهوم همان آیه ۲۷ سوره اسراء است که :” إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا ” ﴿۲۷﴾
چرا که اسرافکاران برادران شیطانهایند و شیطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است
لِه کردن نعمت خدا . از وقتی این کار را انجام گرفت مشکل مرغ و تخم مرغ پیدا کردیم ، آیا نمی بینید چه شده ؟ نمی بینید با خودتان چه کرده اید ؟ تخممرغ ۳۶ هزار تومان ! از ۱۲ هزار تومان برسد به اینجا ! دنبال کنید از چه زمانی این اتفاقات شروع شد ؟ از همان زمانی که این جوجه های طفلک را کشتند ! تبذیر حرام است .
بد مصرف کردن اسراف است ، بخورید ولی کمتر از سیر شدن بخورید ، خوب بخورید ولی شکم پر نکنید که خودتان را مریض کنید ،
در روایت داریم که اگر انسان سه کار انجام دهد سالم می ماند :
( اگر احکام بهداشتی اسلام را پزشکان ما تبدیل به فرهنگ بکنند مشکلات حل خواهد شد )
. ۱- همیشه قبل از سیر شدن از غذا دست بکشید
. ۲- تا گرسنه نشده اید غذا نخورید
. ۳- وقتی می خواهید بخوابید حتما دستشویی بروید
اینها دستوراتی است که مصرف خوب را به ما می آموزد ، غذا خوب بخورید ، خداوند دوست دارد نعمتی را که به کسی می دهد آثارش را در او ببیند . پول خوب داده ببیند که خانه ی خوب و لباس خوب و غذای خوب و مَرکَب خوب خریده است . مستحب است برای خانواده اش گشاده دستی کند ، برایشان چیزهای خوب بخرد و وسایل خوب فراهم کند و رفاهی و گستردگی برای خانواده ایجاد کند .
این خلاصه ای از بحث مصرف بود ، ولی مسئله بسیار دامنه دارتر از این است و به همین اکتفا می کنیم . در این جلسات خلاصه ای از اقتصاد اسلامی را ارائه دادیم. امیدواریم خدای متعال از ما قبول بفرماید در اجرای احکام اسلام . والسلام .